Ninh Bình là nơi phát tích của Nhà nước Đại Cồ Việt, kết tinh tinh hoa của các triều đại Đinh – Tiền Lê – Lý – Trần, đồng thời là không gian văn hóa tiêu biểu của vùng Đồng bằng Bắc Bộ. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, không gian phát triển được mở rộng, tạo điều kiện để địa phương tiếp tục bồi đắp chiều sâu văn hóa – lịch sử, làm nền tảng cho phát triển du lịch bền vững.

Sở hữu hệ thống di sản đồ sộ với hơn 5.000 di tích đã được kiểm kê, trong đó có 10 di tích quốc gia đặc biệt, 264 di tích cấp quốc gia cùng hàng trăm di tích cấp tỉnh và nhiều bảo vật quốc gia có giá trị nổi bật về lịch sử, mỹ thuật, khảo cổ, tôn giáo, Ninh Bình là một trong những địa phương có mật độ và giá trị di sản hàng đầu cả nước. Các quần thể văn hóa - tâm linh tiêu biểu như Phủ Dầy, Đền Trần, đền Thánh Nguyễn, đền Lảnh Giang, đền Trúc - Ngũ Động Thi Sơn, chùa Bái Đính, chùa Tam Chúc, chùa Long Đọi Sơn, chùa Phật Quang, chùa Địa Tạng Phi Lai, chùa Bà Đanh, nhà thờ Phát Diệm, Phú Nhai, Bùi Chu, chùa Phổ Minh… không chỉ là những công trình kiến trúc tôn giáo đặc sắc mà còn là không gian lưu giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa lâu đời, góp phần định hình diện mạo văn hóa đặc trưng của địa phương.

Bên cạnh di sản vật thể, Ninh Bình còn nổi bật với hệ thống di sản văn hóa phi vật thể phong phú với 40 di sản đã được công nhận, trong đó có “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đời sống văn hóa - tâm linh của cộng đồng được duy trì và lan tỏa thông qua 743 lễ hội truyền thống, trong đó có 20 lễ hội được ghi danh trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Các lễ hội tiêu biểu như Lễ hội Phủ Dầy, Lễ hội Đền Trần, Lễ hội Chùa Keo Hành Thiện, Lễ hội Đền Chùa Linh, Lễ hội Đức Thánh tổ Nguyễn Minh Không, Báo Bản… không chỉ phản ánh chiều sâu tín ngưỡng mà còn trở thành những điểm hội tụ văn hóa, thu hút đông đảo du khách, tạo nền tảng quan trọng cho phát triển du lịch văn hóa, tâm linh và trải nghiệm.  

Không gian văn hóa của tỉnh tiếp tục được làm giàu bởi sự hiện diện đồng thời của các trung tâm tôn giáo lớn, nơi Phật giáo và Công giáo cùng phát triển, tạo nên sự giao thoa Đông - Tây đặc sắc hiếm có. Cùng với đó, hệ thống làng nghề thủ công truyền thống phong phú, các loại hình nghệ thuật dân gian như chèo, chầu văn, ca trù cùng nền ẩm thực đặc trưng đã góp phần hoàn thiện bức tranh văn hóa đa dạng, gia tăng chiều sâu trải nghiệm và mở rộng khả năng phát triển các sản phẩm du lịch gắn với cộng đồng theo hướng bền vững.

Song hành với tài nguyên văn hóa, truyền thống hiếu học, khoa bảng và nguồn nhân lực giàu tri thức, mang đậm bản sắc văn hóa và tinh thần hiếu khách chính là nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng dịch vụ, xây dựng hình ảnh điểm đến thân thiện, văn minh và chuyên nghiệp. Có thể khẳng định, Ninh Bình hội tụ đầy đủ điều kiện “thiên thời - địa lợi - nhân hòa” để phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn có năng lực cạnh tranh quốc tế.

Trên nền tảng đó, trong bối cảnh tái cấu trúc không gian phát triển, du lịch Ninh Bình đang chuyển dịch từ khai thác tài nguyên đơn lẻ sang phát triển theo hướng hệ sinh thái sản phẩm có tính liên kết và định vị thương hiệu rõ nét. Nổi bật là dòng sản phẩm du lịch di sản văn hóa - lịch sử với hạt nhân là Quần thể danh thắng Tràng An và Cố đô Hoa Lư giữ vai trò nền tảng trong cấu trúc thương hiệu. Đây là không gian hội tụ đồng thời các giá trị nổi bật về cảnh quan karst, khảo cổ học tiền sử và lịch sử nhà nước phong kiến đầu tiên của Việt Nam. Với tính chất là di sản hỗn hợp duy nhất của Việt Nam được UNESCO ghi danh, Tràng An mang lại lợi thế cạnh tranh vượt trội, cho phép Ninh Bình định vị là “trung tâm du lịch di sản cấp quốc gia”.

Song song với đó, du lịch tâm linh - tôn giáo quy mô lớn, với các điểm nhấn như Chùa Bái Đính, Chùa Tam Chúc cùng hệ thống nhà thờ Công giáo quy mô, đang hình thành một cực tăng trưởng quan trọng, thu hút lượng lớn du khách hành hương và góp phần duy trì tính ổn định mùa vụ. Bên cạnh đó, du lịch cảnh quan văn hóa nông nghiệp tại Tam Cốc - Bích Động, với hình ảnh “mùa vàng Tam Cốc”, đã trở thành biểu tượng truyền thông đặc sắc, lan tỏa mạnh mẽ trên các nền tảng quốc tế.

Cùng với các sản phẩm điểm, chuỗi sự kiện và lễ hội như Tuần Du lịch Ninh Bình, Lễ hội Hoa Lư ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc định hình hình ảnh điểm đến. Đồng thời, sự xuất hiện của các sản phẩm văn hóa đêm và không gian trải nghiệm di sản sống như Phố cổ Hoa Lư đang mở ra hướng phát triển mới, phù hợp với xu thế kinh tế đêm, góp phần kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách.

Cùng với đó, công nghiệp văn hóa của tỉnh bước đầu hình thành và ngày càng khẳng định vai trò trong cơ cấu kinh tế - xã hội. Các lĩnh vực như âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, mỹ thuật, thủ công mỹ nghệ, ẩm thực và công nghệ sáng tạo từng bước tạo dấu ấn riêng, góp phần lan tỏa giá trị di sản và bản sắc địa phương. Các chương trình thực cảnh như “Hoa Lư Vũ họa”, “Khúc hát Thiên nhiên”, “Anh Hùng Cờ lau” đã trở thành điểm nhấn hấp dẫn, trong khi việc xuất hiện trong các bộ phim nổi tiếng cùng chuỗi sự kiện quy mô lớn tiếp tục góp phần quảng bá hình ảnh Ninh Bình ra quốc tế.

Để tạo hành lang pháp lý và động lực cho phát triển du lịch, tỉnh đã ban hành đồng bộ nhiều cơ chế, chính sách quan trọng. Nghị quyết số 44/2025/NQ-HĐND ngày 09/12/2025 của Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành quy định chính sách hỗ trợ phát triển du lịch trên địa bàn tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2025-2030 đã đề ra các giải pháp cụ thể nhằm phát triển nguồn nhân lực, đa dạng hóa sản phẩm, đẩy mạnh xúc tiến quảng bá, đầu tư hạ tầng và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Trên cơ sở đó, Sở Du lịch đã ban hành Kế hoạch số 56/KH-SDL ngày 22/12/2025 để cụ thể hóa và tổ chức triển khai hiệu quả các nhiệm vụ của Nghị quyết.

Tiếp đó, Nghị quyết số 07-NQ/TU ngày 30/01/2026 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh xác định phát triển công nghiệp văn hóa gắn với du lịch trở thành cụm ngành kinh tế mũi nhọn, theo định hướng xanh, bền vững, dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, gắn khai thác di sản với bảo tồn cảnh quan, môi trường. Nghị quyết khẳng định người dân là trung tâm, doanh nghiệp là động lực, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, đồng thời đẩy mạnh hội nhập quốc tế và ngoại giao văn hóa. Trên cơ sở đó, Kế hoạch số 54-KH/TU ngày 15/4/2026 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy được ban hành nhằm cụ thể hóa và triển khai hiệu quả trong thực tiễn. Việc thực hiện đồng bộ các chủ trương, chính sách đã góp phần định hướng rõ phát triển du lịch, mở rộng huy động nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản lý, từng bước đưa công nghiệp văn hóa gắn với du lịch trở thành động lực tăng trưởng mới, hướng tới xây dựng Ninh Bình trở thành trung tâm du lịch - văn hóa đặc sắc, phát triển nhanh và bền vững.

Với sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền và Nhân dân, thương hiệu du lịch Ninh Bình ngày càng được khẳng định trên bản đồ quốc gia và quốc tế. Những năm gần đây, nhiều danh hiệu uy tín liên tiếp ghi dấu ấn: Quần thể danh thắng Tràng An nằm trong nhóm 1% điểm đến được yêu thích nhất toàn cầu; Chùa Tam Chúc được vinh danh là điểm đến văn hóa hàng đầu thế giới; Chùa Bái Đính là điểm đến nổi bật năm 2025; Vườn quốc gia Cúc Phương nhiều năm liền là vườn quốc gia hàng đầu châu Á… Những ghi nhận này góp phần lan tỏa mạnh mẽ hình ảnh Ninh Bình - điểm đến di sản, thân thiện và giàu bản sắc.

Tuy nhiên, quá trình phát triển vẫn còn bộc lộ một số hạn chế như: Liên kết vùng, hạ tầng kết nối và giao thông công cộng giữa các khu, điểm du lịch chưa đồng bộ; cơ sở vật chất ở nhiều nơi còn hạn chế. Chất lượng sản phẩm du lịch chưa đồng đều, nhiều khu vực khai thác còn đơn lẻ, manh mún, thiếu các sản phẩm đặc trưng gắn với công nghiệp sáng tạo. Nguồn nhân lực du lịch, văn hóa chất lượng cao còn thiếu và yếu; đội ngũ nghệ sĩ, nhà sáng tạo, chuyên gia thiết kế chưa được đào tạo bài bản; năng lực quản lý nhà nước còn hạn chế. Công tác xúc tiến, quảng bá chưa chuyên nghiệp, thiếu định hướng chiến lược, chưa tận dụng hiệu quả công nghệ số trong truyền thông. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cần có giải pháp đồng bộ và mang tính đột phá trong giai đoạn tới.

Trên cơ sở đó, Ninh Bình định hướng phát triển thương hiệu du lịch trở thành trung tâm du lịch di sản, sinh thái, văn hóa, tôn giáo của Việt Nam, đồng thời là điểm đến tổ chức các sự kiện tầm quốc gia và quốc tế. Quá trình phát triển được đặt trên nền tảng gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản với mở rộng không gian du lịch sinh thái, cộng đồng, làng nghề và kinh tế biển, qua đó tạo nên sự hài hòa giữa di sản và sáng tạo, giữa phát triển xanh và bản sắc văn hóa, từng bước hình thành các không gian sáng tạo mới, hướng tới mục tiêu đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh.

Phát triển du lịch theo hướng xanh và bền vững được xác định là trục xuyên suốt, bảo đảm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội và bảo vệ môi trường, chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong du lịch và công nghiệp văn hóa. Trên nền tảng đó, việc tổ chức lại không gian du lịch văn hóa gắn với hệ thống tài nguyên di sản được triển khai theo hướng đồng bộ, liên kết và có chiều sâu, góp phần nâng cao hiệu quả khai thác, gia tăng giá trị trải nghiệm và định hình rõ nét thương hiệu du lịch Ninh Bình trong giai đoạn phát triển mới.

Có thể khẳng định, hành trình xây dựng thương hiệu du lịch Ninh Bình trên nền tảng văn hóa không chỉ dừng lại ở khai thác những giá trị sẵn có, mà là quá trình tái cấu trúc, sáng tạo và không ngừng nâng tầm giá trị di sản. Trong tiến trình đó, văn hóa vừa là nền tảng cốt lõi, vừa là động lực nội sinh, định hình bản sắc riêng và nuôi dưỡng sức hấp dẫn bền vững. Chính từ nền tảng ấy, Ninh Bình đang từng bước khẳng định vị thế là điểm đến di sản đặc sắc, có sức cạnh tranh và lan tỏa ngày càng rõ nét trên bản đồ du lịch khu vực và thế giới./.