Tục giã bánh dày tại sân đình Lục Giáp
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp diễn ra tại đình Lục Giáp (Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh) - ngôi đình thờ thành hoàng chung của 6 thôn (làng Bồ Xuyên cổ - xưa gọi là “Giáp”) thuộc xã Đồng Thái, tỉnh Ninh Bình ngày nay. Các vị thành hoàng này là bốn vị tướng dưới thời Hùng Vương, gồm: Lý Ngư Long (có công giúp vua Hùng phá tan giặc Ân) và ba vị Ngọ công: Trưởng Minh Ngọ Công, Thứ Minh Ngọ Công, Quý Minh Ngọ Công (đều giúp vua Hùng đánh nước Thục). Đây là lễ hội đặc sắc, có giá trị nghiên cứu về văn hoá truyền thống của người Việt cổ xưa.
Theo thần tích lưu giữ tại đình và theo lời kể của các bậc cao niên trong vùng, Lễ hội Bánh dày ở đây có từ thời Hùng Duệ Vương. Ba vị Ngọ Công (những người cháu của vua Hùng Duệ Vương) đã truyền dạy cho dân chúng cách thức làm bánh chưng, bánh dày dâng tế trời đất, thần linh và tiến vua.
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp diễn ra từ ngày 25 đến ngày 29 tháng 11 Âm lịch hàng năm (chính hội vào ngày 29 tháng 11), gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng các vị thần thời đại Hùng Vương ở địa phương. Lễ hội gắn với hình tượng bánh dày (bên cạnh tục dâng bánh chưng trong dịp Tết Nguyên đán tại đình Lục Giáp) - là hình tượng tiêu biểu của những sản vật mà người dân sáng tạo ra để dâng lên các vị Vua Hùng, thể hiện sự kết nối và ảnh hưởng của thời đại Hùng Vương và nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc trên vùng đất Ninh Bình.
Bánh dày là lễ vật chính được dâng cúng tại đình Lục Giáp vào ngày hội
Lễ hội diễn ra theo các bước sau: Lễ Mộc dục; Lễ thỉnh các thần linh từ Đình Đôi của thôn Đông - Đoài về đình Lục Giáp; Làm bánh dày; Rước kiệu và rước bánh dày từ các thôn đến đình Lục Giáp; Tế bánh dày; Trỗi lễ; Kiệu hồi loan. Bên cạnh những nghi thức tế lễ trang nghiêm, trong dịp Lễ hội còn diễn ra nhiều trò chơi dân gian truyền thống, các trò chơi hiện đại và các hoạt động văn nghệ, thể thao thường thấy ở các làng quê như: Bịt mắt bắt vịt, đi cầu tre, đánh đu tre, đánh cờ, thi bóng chuyền….bên ngoài khuôn viên của đình.
Đến nay, Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp vẫn được người dân 6 thôn xã Đồng Thái bảo lưu với những nghi lễ cổ truyền, như: giã bánh dày, tế bánh dày, thi bánh dày, rước kiệu và rước kiệu hồi loan, các trò chơi dân gian đặc sắc… là những lát cắt đương đại tích hợp nhiều nghi lễ cổ xưa của một vùng đất có bề dày lịch sử gắn với vị thế địa văn hóa, địa chính trị trải qua các triều đại phong kiến. Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp cùng với quá trình tích hợp các yếu tố đương đại của từng thời kỳ (cho phép nữ giới đến đình làng, tham gia tế lễ); sự thay đổi trong nghi thức rước kiệu… cho thấy quá trình vận động của các lễ hội trên cơ sở bảo tồn, trao truyền, tiếp nối, sáng tạo và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Kiệu Thánh Lý Ngư Long khởi hành đi từ đình Lục Giáp đi tuần du và đón kiệu các thôn
Bên cạnh ý nghĩa tôn vinh 4 vị thánh là thiên thần (Tam vị Ngọ Công) và Thần Lý Ngư Lang tại đình chung của 6 thôn, Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp còn tôn vinh, tri ân nhiều nhân thần - đều là những thành hoàng bản thổ - những người đã có công khai phá vùng đất, cùng nhân dân khai thiên lập địa và bảo trợ cuộc sống bình an của dân làng đã và đang sinh sống tại quê hương Bồ Xuyên và Lục Giáp từ xưa đến nay. Khi tổ chức lễ hội, không chỉ các vị chức sắc mà tất cả các thành viên trong 6 thôn từ già đến trẻ, từ nam tới nữ đều được huy động và phân công tham gia thực hiện các nghi lễ. Họ cùng nhau gánh vác và chia sẻ công việc chung. Những người con là gốc của các thôn đã định cư ở các thôn khác hoặc địa phương khác vẫn tích cực tham gia lễ hội tạo nên các thế hệ nối nhau luôn luôn hướng về cội, về nguồn, về quê cha đất mẹ. Từ đó, tạo nên sự trao truyền, tiếp nối phong tục tập quán, hình thành nên sự cố kết trong cộng đồng dân cư của 6 thôn, thắt chặt và củng cố vững chắc tình làng nghĩa xóm; thúc đẩy kiến tạo niềm tự hào với “văn hóa của mình” - đây là yếu tố quan trọng nhất để các phong tục tập quán, lễ hội, nét đẹp văn hóa tiếp tục được phát huy trong cuộc sống đương đại. Từ đó, góp phần giáo dục truyền thống đoàn kết, đạo lí uống nước nhớ nguồn, biết ơn, tôn kính những người có công lao với đất nước, với dân tộc, luôn biết trân trọng những giá trị nhân văn, những tập quán nghi lễ đã tạo nên bản sắc văn hóa làng, khơi dậy tình yêu quê hương, đất nước.
Bên cạnh đó, với những hoạt động sôi nổi được tổ chức tại Lễ hội đã tạo ra không khí vui tươi, phấn khởi những ngày cuối năm; là dịp để con người thoả mãn nhu cầu vui chơi, giải trí, giao lưu tình cảm, cùng nhau đoàn kết tạo dựng cuộc sống mới. Chính giá trị nhân văn đó đã làm nên sức sống của các lễ hội nói chung và Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp nói riêng. Đây cũng là cội nguồn của sức mạnh của dân tộc. Thông qua các nghi thức của Lễ hội, nhân dân 6 thôn đã góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể, lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc; quảng bá tiềm năng, thế mạnh về kinh tế - xã hội, danh lam thắng cảnh, những nét văn hóa đặc sắc về đất và người Ninh Bình nói riêng và của Việt Nam nói chung.
Cùng với những di sản vật thể (đình làng) và di sản tư liệu (sắc phong, câu đối, thần tích - thần sắc…), Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp chứa đựng những tư liệu gốc có giá trị để nghiên cứu về mối quan hệ xã hội của 6 thôn làng Bồ Xuyên cổ trong lịch sử, góp phần bổ sung cho sự phong phú và đa dạng của hệ thống lễ hội ở nước ta, cung cấp những tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa về vùng đất cửa sông ven biển Thần Phù - Chính Đại xưa.
Nhận thức sâu sắc về giá trị của Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp trong hệ thống di sản văn hóa dân tộc, những năm qua, tỉnh Ninh Bình đã thực hiện nhiều giải pháp trọng tâm và xuyên suốt để bảo tồn, phát huy giá trị lễ hội, lan tỏa sâu rộng trong các tầng lớp nhân dân tạo nên bản sắc, dấu ấn của địa phương. Bản sắc văn hóa trong Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp đã và đang được cộng đồng duy trì, thực hành, lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, có tính lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống văn hóa của Nhân dân 6 thôn xã Đồng Thái và du khách thập phương.
Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là cơ sở quan trọng để tỉnh Ninh Bình tiếp tục thực hiện các biện pháp bảo tồn và phát huy giá trị tiêu biểu, độc đáo của di sản “Lễ hội Bánh dày đình Lục Giáp”, góp phần vào sự phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội bền vững của địa phương trong thời gian tới./.