Thách thức từ thực trạng hạ thấp lòng dẫn

Sản xuất nông nghiệp tại khu vực Bắc Bộ những năm gần đây đối mặt với một thực tế khắc nghiệt: tình trạng hạ thấp lòng dẫn sông Hồng diễn ra với tốc độ nhanh, trung bình khoảng 10cm mỗi năm. Trong vòng một thập kỷ, mực nước tại nhiều điểm đã giảm từ 1,5 đến 2m. Điều này trực tiếp đe dọa khả năng vận hành của các công trình thủy lợi truyền thống vốn được thiết kế dựa trên các thông số thủy văn cũ.

Vụ Đông Xuân năm nay, tổng diện tích gieo cấy toàn vùng là 481.464 ha. Mặc dù diện tích này có sự sụt giảm nhẹ (giảm 7.151 ha so với vụ trước), nhưng áp lực về nguồn nước không hề giảm bớt do yêu cầu vừa phải đảm bảo tưới tiêu, vừa phải tiết kiệm nước để phục vụ phát điện và sinh hoạt cho cả mùa khô phía trước.

Chiến lược vận hành linh hoạt: Chìa khóa của thành công

Điểm sáng lớn nhất trong công tác thủy lợi năm nay chính là sự chủ động và linh hoạt trong điều hành. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã thiết lập một kế hoạch lấy nước gồm 2 đợt với tổng thời gian 12 ngày.

Sự phối hợp liên ngành: Các hồ chứa thủy điện đã vận hành tối đa công suất để duy trì mực nước trạm Thủy văn Hà Nội ở mức trên 1,6m. Đây là điều kiện tiên quyết để các trạm bơm có thể hoạt động hiệu quả.

Hiệu quả từ sự thay đổi: Đáng chú ý, tại Đợt lấy nước thứ 2, nhờ tiến độ lấy nước của các địa phương nhanh hơn dự kiến, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã kịp thời kiến nghị điều chỉnh giảm dòng chảy bổ sung từ các hồ thủy điện trong 2 ngày cuối. Quyết định này đã giúp tiết kiệm được khoảng 0,652 tỷ m³ nước so với kế hoạch ban đầu, một con số có ý nghĩa sống còn đối với an ninh năng lượng trong những tháng cao điểm nắng nóng sắp tới.

Kết thúc hai đợt xả nước, toàn vùng đã có 437.010 ha (đạt 90,8% diện tích) đủ nước. Nhiều địa phương như Ninh Bình, Hưng Yên, Phú Thọ đã cơ bản hoàn thành việc lấy nước với tỷ lệ trên 95%, tạo tiền đề vững chắc cho khung thời vụ gieo cấy tốt nhất.

Bài toán đầu tư và hạ tầng thích ứng

Kết quả của vụ Đông Xuân 2025-2026 cũng phản ánh rõ nét hiệu quả của các dự án đầu tư công trong ngành thủy lợi. Sự hoạt động ổn định của các trạm bơm dã chiến như Phù Sa, Xuân Quan hay các hệ thống được nâng cấp đã minh chứng rằng: để đối phó với tình trạng mực nước sông xuống thấp, không có con đường nào khác ngoài việc hiện đại hóa công trình.

Tuy nhiên, nhìn từ thực tế, vẫn còn những "điểm nghẽn" cần giải quyết. Các hệ thống lớn như cống Liên Mạc (Hà Nội) hay Long Tửu (Bắc Ninh) vẫn gặp khó khăn trong việc lấy nước tự chảy do cao trình chưa đáp ứng được thực tế hạ thấp lòng sông. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tiếp tục rà soát, đầu tư chiều sâu và chuyển đổi mô hình từ lấy nước tự chảy sang bơm chủ động tại các khu vực trọng điểm.

Hướng tới sản xuất bền vững

Dù công tác lấy nước đã cơ bản hoàn thành, nhưng nhiệm vụ phía trước vẫn rất nặng nề. Đối với gần 10% diện tích chưa đủ nước, chủ yếu tập trung tại các khu vực lấy nước muộn của Hà Nội và một số vùng gò cao, các địa phương cần:

Tiếp tục vận hành tối đa các trạm bơm dã chiến, tận dụng mọi nguồn nước nội đồng để khép kín diện tích gieo cấy.

Tăng cường quản lý nước mặt, chống thất thoát lãng phí trong quá trình dẫn nước từ kênh mương vào ruộng.

Khuyến cáo bà con nông dân bám sát lịch thời vụ, chăm sóc mạ và lúa mới cấy, chủ động các biện pháp phòng chống rét và sâu bệnh.

Sự thành công của chiến dịch lấy nước vụ Đông Xuân 2025-2026 không chỉ là những con số về diện tích hay mét khối nước tiết kiệm được, mà đó còn là bài học về sự đồng lòng và tư duy thích ứng. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gay gắt, việc quản lý tài nguyên nước một cách khoa học, tiết kiệm và hiệu quả chính là nền tảng để phát triển một nền nông nghiệp bền vững, đảm bảo an ninh lương thực và ổn định kinh tế - xã hội cho toàn khu vực Trung du và Đồng bằng Bắc Bộ./.

Xem Báo cáo số 1468/BC-BNNMT tại đây.