Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin là trách nhiệm của cơ quan, đơn vị

Luật số 01/2026/QH16 quy định việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân và trách nhiệm của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập có nhiệm vụ cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu trong việc bảo đảm quyền này.

Theo Luật, thông tin được hiểu theo phạm vi rộng, bao gồm tin, dữ liệu được chứa đựng trong văn bản, hồ sơ, tài liệu có sẵn, tồn tại dưới dạng bản viết, bản in, bản điện tử, tranh, ảnh, bản vẽ, băng, đĩa, bản ghi hình, ghi âm hoặc các dạng khác do cơ quan, đơn vị tạo ra hoặc nắm giữ. Việc tiếp cận thông tin bao gồm đọc, xem, nghe, ghi chép, sao chép, chụp, tải về thông tin.

Điểm đáng chú ý, Luật khẳng định mọi công dân đều bình đẳng, không bị phân biệt đối xử trong việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin. Nhà nước đồng thời hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho người khuyết tật, người dân tộc thiểu số và người sinh sống tại khu vực biên giới, hải đảo, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn thực hiện quyền này.

Thông tin phải chính xác, đầy đủ, kịp thời và thuận lợi

Một trong những yêu cầu xuyên suốt của Luật là nâng cao chất lượng và trách nhiệm trong cung cấp thông tin.

Theo đó, thông tin được cung cấp phải chính xác, đầy đủ; việc cung cấp phải đúng trình tự, thủ tục, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, tăng cường cung cấp thông tin trên môi trường số, bảo đảm tính kịp thời, minh bạch và thuận lợi cho công dân.

Công dân có thể tiếp cận thông tin theo hai phương thức: tự do tiếp cận thông tin do cơ quan, đơn vị công khai hoặc yêu cầu cơ quan, đơn vị cung cấp thông tin. Công dân có quyền được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời, minh bạch, thuận lợi; đồng thời có quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hành vi vi phạm pháp luật về tiếp cận thông tin theo quy định.

Xác định rõ đầu mối cung cấp thông tin ở từng cấp

Luật quy định cơ quan, đơn vị có trách nhiệm cung cấp thông tin do mình tạo ra, trừ các trường hợp thuộc diện không được tiếp cận hoặc chỉ được tiếp cận khi đáp ứng điều kiện theo luật định.

Đáng chú ý, đối với chính quyền địa phương, đơn vị đầu mối do UBND cấp tỉnh xác định có trách nhiệm cung cấp thông tin do UBND, Chủ tịch UBND cấp tỉnh tạo ra và thông tin do chính đơn vị mình tạo ra.

Ở cấp xã, đơn vị đầu mối do UBND cấp xã xác định có trách nhiệm cung cấp cho công dân cư trú trên địa bàn thông tin do HĐND, UBND, Chủ tịch UBND, các cơ quan chuyên môn và tổ chức hành chính khác của cấp mình tạo ra; đồng thời cung cấp cho công dân khác trong trường hợp thông tin liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ.

Quy định này góp phần làm rõ trách nhiệm, đầu mối và phạm vi cung cấp thông tin, hạn chế tình trạng người dân không xác định được cơ quan nào có trách nhiệm trả lời, cung cấp thông tin khi thực hiện quyền của mình.

Tăng cường công khai thông tin, ưu tiên môi trường số

Luật quy định nhiều nhóm thông tin phải được công khai, trong đó bao gồm chiến lược, chương trình, dự án, đề án, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; văn bản pháp luật; thông tin về tài chính - ngân sách; quy hoạch; đầu tư; giáo dục; y tế; môi trường; lao động; dịch vụ công và nhiều lĩnh vực khác.

Hình thức công khai thông tin được thực hiện thông qua đăng tải trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử, cổng dữ liệu; công khai trên phương tiện thông tin đại chúng; đăng Công báo, niêm yết; thông qua tiếp công dân, họp báo, thông cáo báo chí và các hình thức khác theo quy định.

Trong đó, việc công khai trên môi trường điện tử được Luật đặc biệt chú trọng. Cơ quan, đơn vị phải công khai các thông tin thuộc diện phải công khai trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử, cổng dữ liệu, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động công vụ, nâng cao khả năng tiếp cận thông tin của người dân và tăng tính công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan nhà nước.

Minh bạch nhưng phải bảo vệ bí mật và quyền riêng tư

Quyền tiếp cận thông tin được bảo đảm nhưng không phải là quyền tiếp cận không giới hạn.

Luật quy định việc hạn chế quyền tiếp cận thông tin phải do luật định trong những trường hợp cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng. Đồng thời, việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức hoặc người khác.

Một số thông tin không được tiếp cận bao gồm thông tin thuộc bí mật nhà nước; thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình; bí mật kinh doanh và một số thông tin khác theo quy định của pháp luật. Một số thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình có thể được tiếp cận khi đáp ứng điều kiện luật định.

Qua đó, Luật đặt ra yêu cầu hài hòa giữa bảo đảm quyền được biết của người dân với bảo vệ bí mật nhà nước, dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và các lợi ích hợp pháp khác.

Siết trách nhiệm đối với hành vi cung cấp thông tin sai lệch, chậm trễ

Luật nghiêm cấm các hành vi cố ý cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, trì hoãn cung cấp thông tin; không cung cấp thông tin theo quy định; hủy hoại hoặc làm giả thông tin.

Đồng thời, nghiêm cấm việc cung cấp, sử dụng thông tin để xâm hại lợi ích quốc gia, gây chia rẽ dân tộc, kích động bạo lực; xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín; xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân; cản trở, đe dọa, trù dập người yêu cầu hoặc người cung cấp thông tin.

Người có hành vi vi phạm pháp luật về tiếp cận thông tin, tùy tính chất và mức độ, có thể bị xử lý kỷ luật, xử lý vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự. Trường hợp người cung cấp thông tin gây thiệt hại thì phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật.

Quy trình cung cấp thông tin theo yêu cầu được quy định cụ thể

Đối với thông tin được cung cấp theo yêu cầu, Luật quy định công dân có thể thực hiện yêu cầu trực tiếp, qua dịch vụ bưu chính hoặc qua mạng Internet, trong đó có thể thực hiện thông qua cổng dịch vụ công, cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử hoặc ứng dụng trên thiết bị điện tử theo quy định.

Công dân được cung cấp thông tin không phải trả phí, lệ phí, trừ trường hợp phải trả chi phí thực tế để in, sao, chụp, gửi thông tin. Người yêu cầu cung cấp thông tin có trách nhiệm thanh toán chi phí thực tế này theo quy định.

Cơ quan, đơn vị tiếp nhận yêu cầu phải hướng dẫn công dân thực hiện yêu cầu cung cấp thông tin khi cần thiết; trường hợp thông tin được yêu cầu không thuộc phạm vi cung cấp thì phải thông báo và nêu rõ lý do.

Đối với yêu cầu cung cấp thông tin hợp lệ, cơ quan, đơn vị phải cung cấp thông tin trong thời hạn 12 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu, trường hợp cần gia hạn thì thực hiện theo quy định của Luật.

Tạo nền tảng pháp lý cho một nền hành chính công khai, minh bạch

Với những quy định cụ thể về quyền của công dân, trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, phạm vi thông tin được công khai, phương thức tiếp cận, quy trình cung cấp theo yêu cầu và xử lý vi phạm, Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 tiếp tục khẳng định yêu cầu xây dựng nền hành chính công khai, minh bạch, trách nhiệm và lấy người dân làm trung tâm phục vụ.

Đối với các cơ quan, đơn vị, việc triển khai Luật đòi hỏi chủ động rà soát quy trình nội bộ, xác định rõ trách nhiệm và đầu mối cung cấp thông tin, tăng cường công khai thông tin trên môi trường số, bảo đảm thông tin cung cấp đúng, đủ, kịp thời, đồng thời kiểm soát chặt chẽ những thông tin thuộc diện hạn chế tiếp cận.

Đối với người dân, Luật mở rộng và cụ thể hóa hơn nữa quyền được biết, quyền được tiếp cận thông tin và quyền giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, qua đó góp phần tăng cường sự đồng thuận xã hội, củng cố niềm tin và nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước.

Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/9/2026; Luật Tiếp cận thông tin số 104/2016/QH13 hết hiệu lực kể từ ngày Luật mới có hiệu lực. Các quy định chuyển tiếp được áp dụng đối với thông tin do cơ quan, đơn vị tạo ra hoặc nắm giữ trước ngày Luật mới có hiệu lực và các yêu cầu cung cấp thông tin đang được giải quyết.